Γρηγόριος Ξενόπουλος, Ο ΤΥΠΟΣ ΚΑΙ Η ΟΥΣΙΑ

 

 

ΘΕΜΑ: είναι ο διορισμός του  Επτανήσιου Δαρέζη ως επάρχου στην Πελοπόννησο, η επιμονή του στην τήρηση των τύπων και η αδυναμία του να συμβιβαστεί με τις αντιλήψεις που ίσχυαν στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Το ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ είναι κοινωνικό, ψυχογραφικό (=εμβαθύνει σε χαρακτήρες) και σατιρικό.

     

    ΕΝΟΤΗΤΕΣ

1^η εν.Ο διορισμός του Δαρέζη ως επάρχου, οι φιλοδοξίες του και οι προσδοκίες του για αναγνώριση της υψηλής του θέσης.(Υποενότητες:α)ο αξιοπρεπής δικαστής με την αριστοκρατική εμφάνιση, β)ο διορισμός του Δαρέζη ως επάρχου στο Μοριά,γ) φιλοδοξίες και προσδοκίες του Δαρέζη.

 2^η εν. Η συνάντηση του Δαρέζη με τον νομάρχη και η πρώτη απογοήτευση.

   

3^η εν. Η μάταιη προσδοκία του Δαρέζη για τιμητικό σινιάλο στο καράβι.

4^η εν.  Η συνάντηση και η συνομιλία με τον καπετάνιο του πλοίου και η δεύτερη διάψευση των προσδοκιών του.

 5^η εν. Η επιστροφή του Δαρέζη στο νησί και η παραίτησή του από το αξίωμα του επάρχου.

    Θεματικά κέντρα:

     * Η διαφορά πολιτισμικού επιπέδου μεταξύ Επτανήσων και Παλαιάς Ελλάδας.

    * Η παρουσίαση ενός ιδιότυπου γραφικού χαρακτήρα.

 *Τι σημαίνουν οι τύποι για κάθε πρόσωπο του διηγήματος.

  Τεχνική της αφήγησης:

Η αφήγηση είναι χρονολογική(γραμμική: τα γεγονότα αναφέρονται με τη σειρά που διαδραματίστηκαν, με τη φυσική τους σειρά) Ο αφηγητής είναι αμέτοχος στην ιστορία ,παντογνώστης, τριτοπρόσωπος, δεν συμμετέχει στα γεγονότα (ετεροδιηγητικός –αφήγηση με μηδενική εστίαση).Μόνο προς το τέλος της ιστορίας κάνει αισθητή την παρουσία του «Εγώ όμως υποθέτω…..»

 Η Γλώσσα του κειμένου είναι απλή δημοτική και αποδίδει με εύστοχη ειρωνεία τις καταστάσεις που έχουν σχέση με τη συμπεριφορά και την αριστοκρατική νοοτροπία του Δαρέζη. Οι επτανησιακές ιδιωματικές λέξεις που χρησιμοποιεί σε διάφορα σημεία του κειμένου καθώς και τα «δάνεια» από ευρωπαϊκές γλώσσες, δε δυσκολεύουν το σύγχρονο αναγνώστη, ενώ οι διάλογοι με τη φυσικότητα και τα πολλά σημεία στίξης (ερωτηματικά, θαυμαστικά και αποσιωπητικά) δίνουν ποικιλία, φυσικότητα, ζωντάνια και προφορικότητα στο λόγο καθώς και θεατρική διάσταση στο διήγημα. Παρατηρούνται τα στοιχεία της προφορικής αφήγησης (ο αφηγητής διακόπτει το λόγο για να απευθυνθεί στους αναγνώστες) και της μίμησης (μεταφέρει με διάλογο τα λόγια των ηρώων).

 Ο χώρος στον οποίο διαδραματίζονται τα γεγονότα είναι η Κέρκυρα και το πλοίο της γραμμής προς το Μοριά.

Ο χρόνος της ιστορίας προσδιορίζεται με τη φράση Όταν ενώθηκε η Εφτάνησο με την Ελλάδα (αυτή έγινε το 1864). Η ιστορία λοιπόν της αφήγησης αρχικά αναφέρεται στο χρονικό διάστημα πριν το 1864 (στην καριέρα του Δαρέζη ως δικαστή) και στη συνέχεια στο διάστημα μετά το 1864.

ΣΤΟΧΟΣ του συγγραφέα είναι να παρουσιάσει την αδυναμία που είχαν οι προηγμένοι πολιτισμικά Επτανήσιοι αριστοκράτες που ασκούσαν τη διοίκηση στα χρόνια της Αγγλοκρατίας να εγκαταλείψουν την τυπολατρεία και να προσαρμοστούν στην απλότητα που απαιτούσε το νεοσύστατο ελληνικό κράτος.

 

ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΠΡΟΣΩΠΩΝ

Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τη ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟ, παρουσιάζοντας τους χαρακτήρες των προσώπων μέσα από τη συμπεριφορά τους, δηλαδή μέσα από όσα κάνουν και από όσα λένε (ακόμα και από όσα σκέφτονται) τα ίδια τα πρόσωπα (δυναμική παρουσίαση). Με αυτή τη μέθοδο  ο αναγνώστης αφήνεται να σχηματίσει τη δική του γνώμη για το χαρακτήρα των προσώπων. Ωστόσο, σε πολλά σημεία δίνει και ο ίδιος χαρακτηρισμούς , χρησιμοποιώντας έτσι τη ΜΕΘΟΔΟ Της ΑΜΕΣΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ (στατική παρουσίαση).

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ

Ο ΔΑΡΕΖΗΣ ήταν αδιαμφισβήτητα θερμός πατριώτης, που επιθυμούσε τόσο πολύ να υπηρετήσει την πατρίδα του, ώστε αποφάσισε να εγκαταλείψει το δικαστικό του λειτούργημα και να αναλάβει ένα δημόσιο αξίωμα στο νεοσύστατο και ανοργάνωτο ελληνικό κράτος. Είναι ένας γνήσιος άρχοντας με αγγλική νοοτροπία και αριστοκρατικό ήθος, που δεν προσποιείται: πιστεύει στην αξία του και απαιτεί να του αποδίδουν  ανάλογες τιμές. Η τυπολατρεία που τον χαρακτηρίζει τον κάνει γραφικό, επειδή οι μη Επτανήσιοι Έλληνες δεν είναι συνηθισμένοι σε τυπικότητες και ευγένειες, είναι κατώτεροι πολιτισμικά και προτεραιότητά τους είναι η ρεαλιστική αντιμετώπιση των ουσιαστικών προβλημάτων του κράτους τους.

Ο ΝΟΜΑΡΧΗΣ είναι ευγενικός, αν και δυσκολεύεται να κρύψει την ειρωνική του διάθεση. Ωστόσο, τον αντιμετωπίζει με υπηρεσιακή σοβαρότητα και τυπικότητα.

Ο ΚΑΠΕΤΑΝΙΟΣ παρουσιάζεται ως ο αντίποδας στην τυπικότητα και στην αριστοκρατική νοοτροπία του Δαρέζη, με την ακραία συμπεριφορά του αυθόρμητου, του ντόμπρου και μονοκόμματου ανθρώπου, που δίνει σημασία στην ουσία αγνοώντας τους τύπους, εκφράζοντας έτσι το μέσο Έλληνα της μετεπαναστατικής περιόδου.

Ο ΔΑΡΕΖΗΣ ΩΣ ΔΙΚΑΣΤΗΣ

Ο τρόπος που ασκούσε τα καθήκοντά του αποκαλύπτει την ξεχωριστή επαγγελματική του φυσιογνωμία. Είναι προσκολλημένος στο γράμμα του νόμου, σχολαστικός, έντιμος, ευσυνείδητος, σοβαρός, αξιοπρεπής, δίκαιος, ηθικός, υπεύθυνος, αυστηρός, αμερόληπτος –γενικά ένας άμεμπτος δικαστικός λειτουργός.

 

Η ΦΑΙΔΡΗ ΕΜΜΟΝΗ ΤΟΥ ΔΑΡΕΖΗ ΣΤΗΝ ΤΗΡΗΣΗ ΤΩΝ ΤΥΠΩΝ

Ο Δαρέζης είναι αντιπροσωπευτικός τύπος της επτανησιακής αριστοκρατίας. Έχει αφομοιώσει την αγγλική νοοτροπία, ανήκει στην ανώτερη κοινωνική τάξη και τηρεί τους τύπους, όπως αρμόζει στο πολιτισμικό του επίπεδο. Η απόδοση από αυτόν μεγάλης σημασίας στα αξιώματα και τους τύπους και η προσήλωσή του σ’αυτούς είναι μέρος της βιοθεωρίας του. Όμως, η απαίτησή του να τηρούν σχολαστικά τους τύπους και οι άνθρωποι που δεν έχουν την παιδεία και τον πολιτισμό των ανθρώπων του δικού του κύκλου και αδιαφορούν για τις τυπολατρικές εκδηλώσεις τον καθιστά μη σοβαρό πρόσωπο.Έτσι, ο Δαρέζης σκιαγραφείται με ειρωνική και σατιρική διάθεση ως γραφικός και φαιδρός τύπος.

Ο ΚΑΠΕΤΑΝΙΟΣ ΩΣ ΕΚΦΡΑΣΤΗΣ ΜΙΑΣ ΑΛΛΗΣ ΝΟΟΤΡΟΠΙΑΣ

Οι ουτοπικές (=απραγματοποίητες) προσδοκίες και οι ιδεαλιστικές αντιλήψεις του Δαρέζη, αντιπροσωπευτικού τύπου των ανεπτυγμένων πολιτισμικά αριστοκρατών των Επτανήσων, συγκρούονται με τις ρεαλιστικές αντιλήψεις που επικρατούν στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος, των οποίων εκφραστής είναι ο καπετάνιος. Ο αφηγητής τον παρουσιάζει ως έναν από τους πιο ευθείς χαρακτήρες που δε δίνει καμία σημασία στους τύπους. Όμως , η ευθύτητα του χαρακτήρα του και η περιφρόνηση στους τύπους τον εκτρέπουν σε αγενείς εκδηλώσεις, που φανερώνουν έλλειψη πολιτισμού και δείχνουν τη διαφορά ανάμεσα στο υψηλό κοινωνικό και πολιτισμικό επίπεδο των Επτανησίων και στον τρόπο ζωής και τις αντιλήψεις που επικρατούσας στο ανοργάνωτο ακόμα ελληνικό κράτος. Παρακολουθώντας, λοιπόν, τη συμπεριφορά του απέναντι στο Δαρέζη επισημαίνουμε τα ακόλουθα:

-Είναι ειλικρινής και προσγειωμένος. Φέρεται αβίαστα, φυσικά, χωρίς προσποίηση ή τυπικότητες καθώς αντιμετωπίζει έναν ευγενή σαν ίσο του.

-Είναι είρωνας , αγενής και προσβλητικός.

Η ΠΑΡΑΙΤΗΣΗ ΤΟΥ ΔΑΡΕΖΗ

Ο Δαρέζης είναι ένας άνθρωπος με σταθερές αξίες και σαφείς αντιλήψεις, που αντανακλούν την κοινωνική και πολιτισμική του ανωτερότητα. Ζώντας στο κλειστό αριστοκρατικό περιβάλλον του νησιού του είχε διαμορφώσει μια συγκεκριμένη βιοθεωρία, μέσα στην οποία ο τύπος και η ουσία συνυπάρχουν αξεδιάλυτα. Είναι φυσικό λοιπόν να μη μπορεί να κατανοήσει ότι στο ελληνικό κράτος, που προσπαθεί να συγκροτηθεί, σημασία έχει μόνο η ουσία και παραμερίζονται ή αγνοούνται οι τυπολατρικές εκδηλώσεις.

Η επιδίωξή του να υπηρετήσει ως έπαρχος το ελληνικό κράτος τον φέρνουν αντιμέτωπο με μια σειρά από διαψεύσεις, οι οποίες τον αποθαρρύνουν, τον απογοητεύουν. Έτσι, νιώθει ξένο σώμα ανάμεσα σε ανθρώπους που δεν υπολογίζουν τους τύπους και δεν μπορεί να ανταποκριθεί στο ρόλο του, γιατί είναι αλλιώς μαθημένος και δεν μπορεί να αλλάξει νοοτροπία τώρα στα   γεράματα. Γι’αυτό οδηγείται στην παραίτηση. Εγκαταλείπει, λοιπόν, τη φιλοδοξία του να προσφέρει τις υπηρεσίες του στο ελληνικό κράτος και αποφασίζει να ιδιωτεύσει επειδή θέλει να παραμείνει συνεπής στις αρχές του. Δεν πρόκειται δηλαδή για μια εμμονή που περιορίζεται στην αντιπαράθεση τύπου και ουσίας, αλλά για μια γενικότερη διάσταση δύο κόσμων. Ο κόσμος του είναι διαφορετικός και οι αντιλήψεις του ασύμβατες με την κοινωνική πραγματικότητα την οποία καλείται να υπηρετήσει και στην οποία θα ήταν υποχρεωμένος να προσαρμοστεί.

    Τα πράγματα θα είχαν διαφορετική εξέλιξη, αν ο Δαρέζης είχε διαφορετικές αντιλήψεις ή αν ήταν διατεθειμένος να παραμερίσει τις αρχές

του και τις τυπολατρικές αντιλήψεις του ή αν είχε συλλάβει τα μηνύματα από την πρώτη συνάντηση που είχε με το Νομάρχη. Έτσι, θα μπορούσε να προσπεράσει την απουσία επισημότητας στο καράβι και θα έφτανε στον προορισμό του διακριτικά και αθόρυβα. Όμως, και σ’αυτή την  περίπτωση θα γινόταν συνεχώς εμφανής , στη διάρκεια της θητείας του στο νέο αξίωμα, η διαφορά αξιών ανάμεσα στο κοινωνικό σύστημα της επτανησιακής και της ελληνικής κοινωνίας και θα έπρεπε να παραβιάζει τις αρχές του, για να ασκεί τα καθήκοντά του απρόσκοπτα. Επομένως, η παραίτηση ήταν η καλύτερη λύση.

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

1. Ο Δαρέζης έρχεται αντιμέτωπος με μια σειρά από διαψεύσεις μετά την ένωση των Επτανήσων με την Ελλάδα. Αφού τις καταγράψετε, επιλέξτε εκείνη που τον απογοήτευσε περισσότερο και σχολιάστε την αντίδραση του.

2. Τι σημαίνουν και τι αντανακλούν οι τύποι για τα πρόσωπα του διηγήματος;

3.Ο Δαρέζης στο τέλος του διηγήματος παραιτείται καθώς αντιλαμβάνεται οτι οι αντιλήψεις του δε γίνονται σεβαστές. Δώστε ένα διαφορετικό τέλος στο διήγημα.

 

 

Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΘΕΟΤΟΚΗ

http://users.sch.gr/ipap/Ellinikos_Politismos/logotexnia/Biografies/theotokis.htm

Η ΤΙΜΗ ΚΑΙ ΤΟ ΧΡΗΜΑ/ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

1. Η Ρήνη και η σιόρα Επιστήμη φτιάχνουν καλάθια στο σπίτι.

Στο Β΄κεφάλαιο του βιβλίου να βρείτε το απόσπασμα «Η κυρά Επιστήμη επήγαινε κάθε αυγή στο εργοστάσιο να ράψει σφυρίδες, και κάθε βράδι εξαναρχότουν στο σπίτι, φέρνοντας μερικά κολώβια βούρλα για να τα πλέκει η θυγατέρα της». Να γράψετε ένα διάλογο ανάμεσα στην κυρά Επιστήμη και την κόρη της τη Ρήνη την ώρα που βρίσκονται στο σπίτι και φτιάχνουν καλάθια με τα δεμάτια από τα βούρλα που έφερνε η Επιστήμη.  Σκεφτείτε τι θα μπορούσαν να συζητάνε η μάνα με την κόρη δουλεύοντας μόνες στο σπίτι.

2. Αλλάζω τους χαρακτήρες του έργου και αφηγούμαι την εξέλιξη της ιστορίας τους.

Πώς θα εξελισσόταν η ιστορία να η σιόρα Επιστήμη, ο Τρίνκουλος, η Ρήνη και ο Αντρέας ήταν διαφορετικοί χαρακτήρες και επομένως είχαν διαφορετικές αντιδράσεις και συμπεριφορά;  Η άσκηση να γίνει σε ομάδα τεσσάρων παιδιών.  Να αλλάξετε ένα χαρακτήρα ο καθένας και να φτιάξετε τέσσερα διαφορετικά σενάρια.

3. Μεταφέρω τη δράση στη σύγχρονη εποχή. Δεν αλλάζω τους χαρακτήρες.

Πώς θα ήταν οι συνθήκες  αν οι ήρωες ειχαν σύγχρονες οικονομικές δραστηριότητες, ζούσαν στο σημερινό Μαντούκι, αλλά ήταν ίδιοι άνθρωποι, είχαν την ίδια νοοτροπία;

4. Η κυρα Επιστήμη δίνει πρόθυμα την προίκα που της ζητάει ο Αντρέας.

Υποθέστε ότι  η κυρά Επιστήμη είχε πάρει διαφορετική απόφαση και είχε δώσει την προίκα που ζητούσε ο Αντρέας. Πώς θα είχε σκεφτεί για να καταλήξει σ’ αυτή την απόφαση; Πώς νομίζετε ότι θα είχε εξελιχτεί η ιστορία, αν είχε συμβεί αυτό; Η συνέχεια που θα δώσετε θα πρέπει να αφορά και τα τρία πρόσωπα της ιστορίας, την Επιστήμη, τον Αντρέα και τη Ρήνη.

6. Αφηγούμαι την ιστορία από την πλευρά της Ρήνης.

Η Ρήνη στην αφήγησή της κάνει έναν απολογισμό εκ των υστέρων και κρίνει τις αποφάσεις όλων και το πώς επηρέασαν τη ζωή της.

7. Αφηγούμαι την ιστορία από την πλευρά του Θανάση του Τρίνκουλου.

Ο Θανάσης ο Τρίνκουλος στην αφήγησή του κάνει έναν απολογισμό εκ των υστέρων και σχολιάζει τη δική του στάση και τις αποφάσεις τις Επιστήμης.

8. Μια βραδιά στην ταβέρνα του Τραγούδη στο Μαντούκι.

Προσθέστε λεπτομέρειες στην περιγραφή της ταβέρνας. Προσθέστε πρόσωπα, τραγούδια, παρέες και περιστατικά.

Δ. Σολωμού, Ελεύθεροι Πολιορκημένοι Παράλληλα κείμενα

Δ. Σολωμού, Ελεύθεροι Πολιορκημένοι

Παράλληλα κείμενα

Το έργο «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» ποτέ δεν ολοκληρώθηκε και έφτασε σ' εμάς σε χειρόγραφα «αποσπάσματα» συγκροτημένα σε τρία Σχεδιάσματα, που το καθένα τους αντιπροσωπεύει όχι μονάχα διαφορετικό στάδιο επεξεργασίας αλλά και διαφορετική ποιητική αντίληψη.

Ακολουθούν  δύο αποσπάσματα, το πρώτο από το Α΄ και το δεύτερο από το Γ΄ Σχεδίασμα των Ελεύθερων Πολιορκημένων του Δ. Σολωμού. Να τα μελετήσετε και να τα συγκρίνετε με τα αποσπάσματα από το Β΄ Σχεδίασμα του σχολικού βιβλίου.

Η σύγκριση θα αφορά: 1. Το περιεχόμενο (πρόσωπα, φύση) και 2.  τη μορφή (στιχουργική).

ΣΧΕΔΙΑΣΜΑ Α΄

1

Τότες εταραχτήκανε τα σωθικά μου και έλεγα πως ήρθε ώρα να ξεψυχήσω· κι ευρέθηκα σε σκοτεινό τόπο και βροντερό, που εσκιρτούσε σαν κλωνί στάρι στο μύλο που αλέθει ογλήγορα, ωσάν το χόχλο στο νερό που αναβράζει· ετότες εκατάλαβα πως εκείνο ήτανε το Μεσολόγγι· αλλά δεν έβλεπα μήτε το κάστρο, μήτε το στρατόπεδο, μήτε τη λίμνη, μήτε τη θάλασσα, μήτε τη γη που επάτουνα, μήτε τον ουρανό· εκατασκέπαζε όλα τα πάντα μαυρίλα και πίσσα, γιομάτη λάμψη, βροντή και αστροπελέκι· και ύψωσα τα χέρια μου και τα μάτια μου να κάμω δέηση, και ιδού μες στην καπνίλα μία μεγάλη γυναίκα με φόρεμα μαύρο σαν του λαγού το αίμα, όπου η σπίθα έγγιζε κι εσβενότουνε· και με φωνή που μου εφαίνονταν πως νικάει την ταραχή του πολέμου άρχισε:

«Το χάραμα επήρα

Του Ήλιου το δρόμο,

Κρεμώντας τη λύρα

Τη δίκαιη στον ώμο

Κι απ’ όπου χαράζει

Ως όπου βυθά,

Τα μάτια μου δεν είδαν τόπον ενδοξότερον από τούτο το αλωνάκι.»

2
Παράμερα στέκει

Ο άντρας και κλαίει·

Αργά το τουφέκι

Σηκώνει και λέει:

«Σε τούτο το χέρι

Τι κάνεις εσύ;

Ο εχθρός μου το ξέρει

Πως μου είσαι βαρύ.»

Της μάνας ω λαύρα!

Τα τέκνα τριγύρου

Φθαρμένα και μαύρα

Σαν ίσκιους ονείρου·

Λαλεί το πουλάκι

Στου πόνου τη γη

Και βρίσκει σπυράκι

Και μάνα φθονεί

ΣΧΕΔΙΑΣΜΑ Γ΄

Ο Πειρασμός

Έστησ’ ο Έρωτας χορό με τον ξανθόν Απρίλη,

Κι η φύσις ηύρε την καλή και τη γλυκιά της ώρα,

Και μες στη σκιά που φούντωσε και κλει δροσιές και μόσχους

Ανάκουστος κιλαϊδισμός και λιποθυμισμένος.

Νερά καθάρια και γλυκά, νερά χαριτωμένα,

Χύνονται μες στην άβυσσο τη μόσχοβολισμένη,

Και παίρνουνε το μόσχο της, κι αφήνουν τη δροσιά τους,

Κι ούλα στον ήλιο δείχνοντας τα πλούτια της πηγής τους,

Τρέχουν εδώ, τρέχουν εκεί, και κάνουν σαν αηδόνια.

Έξ’ αναβρύζει κι η ζωή σ’ γη, σ’ ουρανό, σε κύμα. 

Αλλά στης λίμνης το νερό, π’ ακίνητο ‘ναι κι άσπρο,

Aκίνητ’ όπου κι αν ιδείς, και κάτασπρ’ ως τον πάτο,

Mε μικρόν ίσκιον άγνωρον έπαιξ’ η πεταλούδα,

Που ‘χ’ ευωδίσει τς ύπνους της μέσα στον άγριο κρίνο.

Αλαφροΐσκιωτε καλέ, για πες απόψε τι ‘δες·    

Νύχτα γιομάτη θαύματα, νύχτα σπαρμένη μάγια!

Χωρίς ποσώς γης, ουρανός και θάλασσα να πνένε,

Ουδ’ όσο κάν’ η μέλισσα κοντά στο λουλουδάκι,

Γύρου σε κάτι ατάραχο π’ ασπρίζει μες στη λίμνη,

Μονάχο ανακατώθηκε το στρογγυλό φεγγάρι,

Κι όμορφη βγαίνει κορασιά² ντυμένη με το φως το

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ’ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Κ. ΘΕΟΤΟΚΗ, Η ΤΙΜΗ ΚΑΙ ΤΟ ΧΡΗΜΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Κ. ΘΕΟΤΟΚΗ, Η ΤΙΜΗ ΚΑΙ ΤΟ ΧΡΗΜΑ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ

1. Ποια είναι τα βασικά πρόσωπα της νουβέλας; Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σας,  το κύριο χαρακτηριστικό του καθενός;

2. Σε ποια περιοχή διαδραματίζεται η δράση; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά αυτής της περιοχής;

3. Περιγράψτε το χαρακτήρα της Ρήνης βάσει των αποφάσεών της.

4. Περιγράψτε το χαρακτήρα του Αντρέα βάσει των αποφάσεών του.

5. Γράψτε τη γνώμη σας για την τελική απόφαση της Ρήνης.

Γ1, Γ2, Γ4 Λογοτεχνία ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ’ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ Γ. ΘΕΟΤΟΚΗ «Η ΤΙΜΗ ΚΑΙ ΤΟ ΧΡΗΜΑ»

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΟΥ Γ. ΘΕΟΤΟΚΗ «Η ΤΙΜΗ ΚΑΙ ΤΟ ΧΡΗΜΑ» 

(ΠΡΟΣΟΧΗ: Προκειμένου να εργαστείτε επάνω σε μία από τις παρακάτω δημιουργικές εργασίες, απαραίτητη προϋπόθεση είναι να έχετε προηγουμένως απαντήσει στις ερωτήσεις κατανόησης που έχουν αναρτηθεί)

1. Η Ρήνη και η σιόρα Επιστήμη φτιάχνουν καλάθια στο σπίτι.

Στο Β΄κεφάλαιο του βιβλίου να βρείτε το απόσπασμα «Η κυρά Επιστήμη επήγαινε κάθε αυγή στο εργοστάσιο να ράψει σφυρίδες, και κάθε βράδι εξαναρχότουν στο σπίτι, φέρνοντας μερικά κολώβια βούρλα για να τα πλέκει η θυγατέρα της». Να γράψετε ένα διάλογο ανάμεσα στην κυρά Επιστήμη και την κόρη της τη Ρήνη την ώρα που βρίσκονται στο σπίτι και φτιάχνουν καλάθια με τα δεμάτια από τα βούρλα που έφερνε η Επιστήμη.  Σκεφτείτε τι θα μπορούσαν να συζητάνε η μάνα με την κόρη δουλεύοντας μόνες στο σπίτι.

2. Αλλάζω τους χαρακτήρες του έργου και αφηγούμαι την εξέλιξη της ιστορίας τους.

Πώς θα εξελισσόταν η ιστορία αν η σιόρα Επιστήμη, ο Τρίνκουλος, η Ρήνη και ο Αντρέας ήταν διαφορετικοί χαρακτήρες και επομένως είχαν διαφορετικές αντιδράσεις και συμπεριφορά;  Η άσκηση να γίνει σε ομάδα τεσσάρων παιδιών.  Να αλλάξετε ένα χαρακτήρα ο καθένας και να φτιάξετε τέσσερα διαφορετικά σενάρια.

3. Μεταφέρω τη δράση στη σύγχρονη εποχή. Δεν αλλάζω τους χαρακτήρες.

Πώς θα ήταν οι συνθήκες  αν οι ήρωες είχαν σύγχρονες οικονομικές δραστηριότητες, ζούσαν στο σημερινό Μαντούκι, αλλά ήταν ίδιοι άνθρωποι, είχαν την ίδια νοοτροπία;

4. Η κυρά Επιστήμη δίνει πρόθυμα την προίκα που της ζητάει ο Αντρέας.

Υποθέστε ότι  η κυρά Επιστήμη είχε πάρει διαφορετική απόφαση και είχε δώσει την προίκα που ζητούσε ο Αντρέας. Πώς θα είχε σκεφτεί για να καταλήξει σ’ αυτή την απόφαση; Πώς νομίζετε ότι θα είχε εξελιχτεί η ιστορία, αν είχε συμβεί αυτό; Η συνέχεια που θα δώσετε θα πρέπει να αφορά και τα τρία πρόσωπα της ιστορίας, την Επιστήμη, τον Αντρέα και τη Ρήνη.

6. Αφηγούμαι την ιστορία από την πλευρά της Ρήνης.

Η Ρήνη στην αφήγησή της κάνει έναν απολογισμό εκ των υστέρων και κρίνει τις αποφάσεις όλων και το πώς επηρέασαν τη ζωή της.

7. Αφηγούμαι την ιστορία από την πλευρά του Θανάση του Τρίνκουλου.

Ο Θανάσης ο Τρίνκουλος στην αφήγησή του κάνει έναν απολογισμό εκ των υστέρων και σχολιάζει τη δική του στάση και τις αποφάσεις τις Επιστήμης.

8. Μια βραδιά στην ταβέρνα του Τραγούδη στο Μαντούκι.

Προσθέστε λεπτομέρειες στην περιγραφή της ταβέρνας. Προσθέστε πρόσωπα, παρέες και περιστατικά.

ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ ΠΟΛΙΟΡΚΗΜΕΝΟΙ/ΑΝΑΛΥΣΗ ΓΙΑ ΟΛΗ ΤΗ Γ' ΤΑΞΗΣ

Ελεύθεροι Πολιορκημένοι

Ιστορικό Πλαίσιο: Το ποίημα αναφέρεται στο ιστορικό γεγονός της δεύτερης πολιορκίας του Μεσολογγίου κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Η πολιορκία της πόλης από τους Τούρκους του Κιουταχή και τους Αιγύπτιους του Ιμπραήμ κράτησε από τον Απρίλιο του 1825 έως τον Απρίλιο του 1826. Χωρίς σημαντική βοήθεια από τους υπόλοιπους Έλληνες, λόγω του εμφυλίου πολέμου, και έχοντας να αντιμετωπίσουν υπέρτερες εχθρικές δυνάμεις, οι 12.000 ψυχές του Μεσολογγίου αντιστάθηκαν καρτερικά επί ένα χρόνο. Οι πολιορκημένοι αμύνονται μέσα σε φοβερές συνθήκες με πείνα, στερήσεις και αρρώστιες, η θέλησή τους όμως να υπερασπιστούν τον τόπο τους φτάνει μέχρι την ηρωική θυσία τους, που πραγματοποιείται με την έξοδο στις 10 Απριλίου 1826 (Κυριακή των Βαΐων).

Η πρώτη ονομασία του ποιήματος ήταν «Χρέος». Ακολούθησαν δύο άλλες ονομασίες (Αδελφοποιτοί, Μισολόγγι) μέχρι την τελική ονομασία «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι».

Σχεδίασμα Β, Απόσπασμα 1 

‘Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει’

Στον στίχο αυτό δεσπόζει το ρήμα βασιλεύει που τοποθετημένο στο τέλος δίνει έμφαση με τη βαρύτητα που έχει ως σημασία. Δεν υπάρχει απλά ησυχία. Κυριαρχεί απόλυτη σιωπή και το ρ. βασιλεύει δίνει απόλυτα αυτή την εντύπωση. Επίσης δημιουργείται ένα τέτοιο αισθητικό αποτέλεσμα αφού χρησιμοποιείται μεταφορικά.

Αξιοσημείωτη είναι η επιλογή των λέξεων άκρα του τάφου σιωπή από τον ποιητή. Οι  συγκεκριμένες λέξεις μπορούν να συσχετισθούν μεταξύ τους με ποικίλους τρόπους,  ως εξής: άκρα σιωπή δηλ απόλυτη σιωπή. Επίσης, άκρα του τάφου, που ισοδυναμεί με τον υπερθετικό βαθμό του επιθέτου δηλ. ακρότατη και τέλος, του τάφου σιωπή , που ισοδυναμεί με την νεκρική σιωπή. Η χρήση λοιπόν της λέξης τάφος περιγράφει βιωματικά με τον καλύτερο δυνατό τρόπο την έννοια της απόλυτης σιωπής, πράγμα που δεν θα μπορούσε να γίνει τόσο αποτελεσματικά με τη χρήση άλλης λέξης.

Σημείωση: Είναι γνωστή η «αγωνία του λόγου», όπως λέμε ενός ποιητή και ειδικά του Σολωμού που πασχίζει να βρει τη «μοναδική» λέξη για να «ντύσει» το περιεχόμενο του με την καλύτερη δυνατή μορφή. Το λογοτεχνικό ύφος αποτελεί τις συγκεκριμένες  λεκτικές επιλογές ενός ποιητή που γίνονται μέσα από τη βιωματική-συγκινησιακή χρήση της γλώσσας.

Έτσι ο α΄ στίχος με τις συγκεκριμένες λεκτικές επιλογές αναδεικνύει απόλυτα την αίσθηση και την εικόνα της απόλυτης ακινησίας.

 Λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί, κι η μάνα το ζηλεύει

Σε αντίθεση με τον α΄ στίχο έρχεται ο β΄ με την παρουσία εμψύχων, τη δράση και τη συναισθηματική αντίδραση. Αυτό δηλώνεται με τη συσσώρευση τριών ρημάτων (σε σχέση με το ένα του α΄ στίχου). Αξιοσημείωτη είναι η παρήχηση του λ και του ρ, που αισθητοποιούν με τον καλύτερο τρόπο την αντίθεση ανάμεσα στο πουλάκι ,που έχει κάτι να φάει και τη Μεσολογγίτισσα μάνα που το ζηλεύει γιατί δεν έχει να ταΐσει το παιδί της. Το ανθρώπινο πλάσμα, το ανώτερο στην κυριαρχία των όντων, βρίσκεται σε κατώτερη μοίρα από το πουλί, το υποδεέστερο

Τα μάτια η πείνα εμαύρισε. Στα μάτια η μάνα μνέει

Το α΄ ημιστίχιο με μια χαρακτηριστική οπτική εικόνα «δείχνει» το μέγεθος της πείνας. Ταυτόχρονα μας θυμίζει εκείνη την έκφραση «μαύρισε το μάτι μου», έκφραση που απεικονίζει παραστατικά τη μεγάλη στέρηση. Η επανάληψη της λ. μάτια, επισημαίνει το σημείο όπου φανερώνεται η στέρηση. Η πείνα λοιπόν, αποτυπώνεται με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο, στα μάτια, που αποτελούν το πολυτιμότερο αγαθό του ανθρώπου. Και είναι το πολυτιμότερο αγαθό, αφού ένας από τους βαρύτερους όρκους, αναφέρεται σ΄ αυτά: «στο φως μου».(Ας θυμηθούμε και την τρυφερή προσφώνηση της μάνας στο παιδί «μάτια μου».

 Στέκει ο Σουλιώτης ο καλός παράμερα και κλαίει

Κατά την πολιορκία του Μεσολογγίου βρίσκονταν σ’ αυτό και πολλοί Σουλιώτες. Εδώ λοιπόν έχουμε τη συγκλονιστική εικόνα του Σουλιώτη πολεμιστή, (καλός όχι με την στενά ηθική σημασία, αλλά με την πολεμική τελειότητα), ο οποίος στέκει «παράμερα», και κλαίει, όχι φυσικά από φόβο, αλλά από φιλότιμο και πίκρα, γιατί η πείνα τον έχει αποδυναμώσει και έχει έτσι αχρηστεύσει την ιδιότητα του πολεμιστή. Το «κλαίει» δεν είναι δειλία, είναι  περηφάνια. Αυτή η εικόνα έρχεται σε αντίθεση με με τη εικόνα του γενναίου και σκληροτράχηλου πολεμιστή.

 «Έρμο τουφέκι σκοτεινό, τι σ΄ έχω ‘ γώ στο χέρι:

οπού συ μου ΄γινες βαρύ κι ο Αγαρηνός το ξέρει»

Εδώ ο Σουλιώτης απευθύνεται στο τουφέκι του (προσωποποίηση), αποκαλώντας το έρμο και σκοτεινό (=καημένο, παρατημένο, δύστυχο), θεωρώντας μάταιη την ύπαρξη του. Στον τελευταίο στίχο α) αιτιολογείται το περιεχόμενο των δύο προηγούμενων στίχων και β) επιτείνεται η απελπισία του πολεμιστή που οφείλεται στο γεγονός ότι οι εχθροί γνωρίζουν την εξάντληση και την αδυναμία του, πράγμα που κάνει τη θέση των πολιορκημένων, ακόμη δυσχερέστερη.

 Σημειώσεις

Τα πρόσωπα του «δράματος»

Η Μεσολογγίτισσα μάνα εκπροσωπεί τον άμαχο πληθυσμό, ενώ ο Σουλιώτης υπερασπιστής του Μεσολογγίου, τους πολεμιστές .Τα δύο αυτά πρόσωπα έχουν κοινά χαρακτηριστικά: α) και οι δύο είναι πεινασμένοι και εξαντλημένοι, β) και οι δύο βρίσκονται παράμερα, στο περιθώριο, γ) και οι δύο έχουν χάσει τις πραγματικές τους ιδιότητες: η μάνα της τροφού  και ο Σουλιώτης του πολεμιστή.

 Εκφραστικά μέσα

Ο ποιητής, προκειμένου να «ντύσει» το περιεχόμενο των στίχων του με το τελειότερο «ένδυμα», την τελειότερη μορφή και παράλληλα να αισθητοποιήσει μα τον πιο παραστατικό τρόπο την δραματική κατάσταση των πολιορκημένων χρησιμοποιεί τα παρακάτω εκφραστικά μέσα:

• Εικόνες (ηχητικές και οπτικές): ο κάμπος με τη νεκρική σιωπή, το πουλί που λαλεί και τρώει, η μάνα με τους μαύρους κύκλους  στα μάτια, ο Σουλιώτης που κλαίει και μιλάει στο τουφέκι του.
• Ο διάλογος του Σουλιώτη με το τουφέκι του (προσωποποίηση)
• Η μεταφορά: του τάφου, βασιλεύει, σκοτεινό)
• Παρήχηση του λ και του ρ: λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί
• Επανάληψη: τα μάτια….στα μάτια
• Αντιθέσεις: α) Ο α΄ με τον β΄ στίχο, δηλ. η απόλυτη, νεκρική σιωπή και ακινησία με τη κίνηση, τη δράση και την ύπαρξη εμψύχων. β )το α΄ ημιστίχιο του β΄ στίχου, με το β΄ ημιστίχιο: το πουλάκι έχει να φάει εν αντιθέσει με τον άνθρωπο, ένα όν ανώτερο. γ) Η εικόνα του καλού Σουλιώτη έρχεται σε αντίθεση με την αναμενόμενη εικόνα του γενναίου πολεμιστή. δ) μπορούμε να αναφέρουμε και τον τίτλο του αποσπάσματος ελεύθεροι(εσωτερικά) αλλά πολιορκημένοι (από τον φυσικό εχθρό και τον πόθο για τη ζωή που οργιάζει έξω)
• Χρήση επιθετικών προσδιορισμών: άκρα σιωπή, Σουλιώτης ο καλός, τουφέκι σκοτεινό, αλλά και ελεύθεροι πολιορκημένοι (αντιφατικός)

Σχεδίασμα Β, Απόσπασμα 2

·         Το θέμα του αποσπάσματος είναι η ομορφιά της ανοιξιάτικης φύσης, που καλεί τους Μεσολογγίτες να εγκαταλείψουν τον αγώνα τους και να απολαύσουν τη ζωή.

·         Δομή: Στιχ. 1-3 μας δίνεται το θέμα, στιχ. 3-11 οι εικόνες της φύσης, στιχ. 12-13 η πρόκληση της φύσης να εγκαταλείψουν τον αγώνα.

·         Στιχ. 1-2: Η φανταστική εικόνα του χορού ανάμεσα στον Απρίλη και τον Έρωτα

·         Στον 1^ο στίχο αξιοπρόσεκτες είναι δύο προσωποποιήσεις που λειτουργούν συμβολικά: Ο Απρίλης, μήνας της άνοιξης, οπότε ανθίζουν τα περισσότερα φυτά, συμβολίζει την αναγέννηση και την ομορφιά της φύσης, ενώ ο Έρωτας συμβολίζει τη δημιουργία και γενικότερα τη χαρά. Επίσης τα ρήματα χορεύουνε και γελούνε συμπληρώνουν το σκηνικό της γιορτινής ατμόσφαιρας. Είναι λοιπόν ξεκάθαρη η δραματική αντίθεση ανάμεσα στην γιορτή της φύσης και το τραγικό σκηνικό της πολιορκημένης πόλης.

·         Στο στχ. 2, παρατηρούμε τη σύγκριση που εξισώνει τα όπλα με τα άνθη και τους καρπούς(κι όσα΄……τόσα).Το β΄ πρόσωπο (σε) στο οποίο απευθύνεται ο ποιητής είναι η ψυχή των πολιορκημένων. 

·         Στιχ. 3-11: Οι εικόνες της ανοιξιάτικης φύσης

·         Εδώ έχουμε 4 εικόνες, πραγματικές πια και όχι φανταστικές: Οι 3 είναι από τον κόσμο των έμψυχων και η 4^η από τον κόσμα των ανόργανων πραγμάτων.

·         1^η εικόνα: παρουσιάζει ένα κοπάδι λευκά πρόβατα και το είδωλο τους πάνω στην επιφάνεια της θάλασσας καθώς ενώνεται με τις ομορφιές του ουρανού, που καθρεφτίζονται κι αυτές στο νερό. Στην εικόνα υπάρχει κίνηση (κινούμενο) και ήχος (βελάζει). Αξιοσημείωτος είναι ο συσχετισμός των τριών στοιχείων της φύσης, βουνού, θάλασσας και ουρανού, αφού ο ποιητής παρομοιάζει το λευκό κοπάδι των προβάτων ως προς το σχήμα του με λευκό βουναλάκι, σχήμα το οποίο καθρεπτίζεται πάνω στα νερά της θάλασσας, σμίγοντας με την ομορφιά του ουρανού.

·         2^η εικόνα: παρουσιάζει μια γαλάζια πεταλούδα, από τη μια να είναι βιαστική και να καθρεφτίζεται στα νερά της λίμνης του Μεσολογγίου και από την άλλη να κοιμάται μέσα σ΄ έναν ευωδιαστό άγριο κρίνο (οσφρητική εικόνα).

·         3^η εικόνα: Ένα μικρό και ασήμαντο σκουλήκι σε στιγμές χαράς και ευτυχίας.

·         4^η εικόνα: Εδώ έχουμε τα άψυχα της φύσης (μαύρη πέτρα) και τα νεκρά (ξερό χορτάρι), που μετουσιώνονται σε πανέμορφα (ολόχρυσα). Η εικόνα αυτή όπως και η προηγούμενη, υποδηλώνουν ότι και τα πιο απλά, ασήμαντα πλάσματα, όπως το σκουλήκι, ακόμα και τα ανόργανα, όπως η πέτρα και τα χόρτα, τώρα την άνοιξη αποκτούν εξαιρετική ομορφιά, γεγονός που κάνει ακόμη πιο δύσκολα τον αγώνα των πολιορκημένων.

Σημειώσεις: α)Αξιοπρόσεκτο είναι ότι οι εικόνες δίνονται σε φθίνουσα κλίμακα: από το μεγάλο και το ευρύ στο μικρό και ασήμαντο: από τη εικόνα της θάλασσας και του ουρανού προχωρούμε σε μικρότερο οπτικό πεδίο, για να καταλήξουμε στην εικόνα με το σκουλήκι και με την χωρίς στοιχείο ζωής τελευταία εικόνα.

β) Ο στιχ. 10 αποτελεί την κατακλείδα των εικόνων και δίνει άλλες διαστάσεις στην ομορφιά της φύσης μεταφέροντας την στην σφαίρα του μαγικού και του ονειρικού.

γ) Στις 3 πρώτες εικόνες κυριαρχεί μια κίνηση σε αντίθεση με την 4^η όπου υπάρχει ακινησία.

δ) Με όλες αυτές τις εικόνες ο ποιητής αγκαλιάζει όλη την πλάση(ουρανό,γη, θάλασσα), αλλά και το σύνολο των ζώων, αυτά που περπατούν (πρόβατα), πετούν (πεταλούδα) ή έρπουν( σκουλήκι) ακόμη και τα μη έμβια. Έτσι ο ποιητής με την τεχνική της εικόνας πραγματοποιεί την πρόθεσή του, που είναι παρουσιάζει όλα τα στοιχεία της φύσης να πολιορκούν την ανθρώπινη ψυχή και να την προκαλούν να απολαύσει την ομορφιά της άνοιξης, εγκαταλείποντας τον αγώνα.

Στιχ. 12-13 Η ιδέα του ποιητή-Το τραγικό δίλημμα των πολιορκημένων

Η ζωή που ξεχύνεται (χύνεται) και μιλάει(κρένει) με πληθωρικό τρόπο καλεί τους Μεσολογγίτες; να την απολαύσουν, εγκαταλείποντας τον αγώνα τους. Μάλιστα τώρα την άνοιξη η ζωή είναι χίλιες φορές πιο όμορφη και επομένως όποιος την εγκαταλείψει πεθαίνει χίλιες φορές! Η γλυκιά αυτή πρόκληση δημιουργεί δίλημμα στη ψυχή των πολιορκημένων ανάμεσα στην απόλαυση της ζωής και τον ηρωικό αγώνα. Προφανώς με την επιλογή τους και την ηρωική έξοδο τους, έδωσε αφορμήστον ποιητή να εκφράσει την ιδέα του: Η εσωτερική ελευθερία , παρά τη όποια πάλη, νικάει την όποια μορφή βίας (φυσικός εχθρός-Τούρκοι, βασανιστική ομορφιά της φύσης, επιθυμία για ζωή).

Ερωτήσεις

Με κίνδυνο να θεωρηθεί υπερβολή ή και «βλασφημία», πιστεύω ότι στη σημερινή συγκυρία το κείμενο είναι πιο επίκαιρο από ποτέ. Τους Μεσολογγίτες τους πολιορκούσε ένας εχθρός ορατός, αδίστακτος και επικίνδυνος και παρέμεναν πολιορκημένοι μέσα στα τείχη της πόλης τους, μέχρι που πήραν την απόφαση για ηρωική έξοδο. Όταν ξεκινήσαμε τη διδασκαλία του ποιήματος, συζητούσαμε για τις δυσκολίες των πολιορκημένων και προσπαθούσαμε να τις φανταστούμε. Έξω η ανοιξιάτικη φύση να εκφράζει ένα πανηγύρι της ζωής και αυτοί μέσα στην πολιορκημένη πόλη να αντιμετωπίζουν τον θάνατο. Μήπως κάτω από τις σημερινές συνθήκες που όλοι βιώνουμε μας είναι λίγο πιο εύκολο να συνειδητοποιήσουμε τις δυσκολίες τους; Το φαγητό ευτυχώς δε μας λείπει, η ζωή μας δεν απειλείται από τα κανόνια των Τούρκων, βιώνουμε κι εμείς όμως ένα είδος πολιορκίας και η ζωή μας απειλείται από έναν εχθρό αόρατο, που μας ανάγκασε να στερηθούμε πράγματα, τα οποία μέχρι πριν από λίγο καιρό τα θεωρούσαμε δεδομένα. Οι ερωτήσεις που ακολουθούν συντάχθηκαν πριν από την κρίση λόγω του κορονοϊού. Προσέξτε ιδιαίτερα την ερώτηση 4, περιμένω με ενδιαφέρον να διαβάσω τα κείμενά σας. Πριν κλείσουν τα σχολεία σάς είχα ζητήσει ως άσκηση δημιουργικής γραφής να γράψετε μια επιστολή που θα έγραφε ο Σουλιώτης μέσα από το πολιορκημένο Μεσολόγγι σε έναν φίλο του. Αν την έχετε κάνει, μπορείτε να μου τη στείλετε, ακόμα και ως φωτογραφία από το τετράδιό σας. Θα ήθελα όμως να κάνετε και την ερώτηση 5, την οποία συμπλήρωσα με αφορμή τα όσα βιώνουμε σήμερα. Καλό θα ήταν σιγά σιγά να δουλέψετε όλες τις ερωτήσεις. Μπορείτε όμως να μου τις στείλετε και σταδιακά, όποια ετοιμάζετε κάθε φορά.

1. Να εντοπίσετε τις εικόνες της ανοιξιάτικης φύσης στο δεύτερο απόσπασμα και τον κλιμακωτό τρόπο παρουσίασής τους.

2. Να σχολιάσετε το στίχο «Όποιος πεθαίνει σήμερα χίλιες φορές πεθαίνει».

3. Να σχολιάσετε την αντίφαση του τίτλου του ποιήματος καθώς και τον αρχικό του τίτλο «Το Χρέος».

4. Έχουν περάσει σχεδόν 200 χρόνια από την εποχή που γράφτηκε το ποίημα αυτό. Ποια πιστεύετε ότι είναι η αξία του στην εποχή μας;

5. Να γράψετε έναν φανταστικό διάλογο ανάμεσα στον Σουλιώτη και σε έναν νέο της εποχής μας, που βρίσκεται αποκλεισμένος στο σπίτι του, λόγω του κορονοϊού.

6. Να δείξετε τη σχέση των «Ελεύθερων Πολιορκημένων» με ένα από τα παρακάτω παράλληλα κείμενα.

Αυτό είναι https://www.youtube.com/watch?v=rnWpO78OQ-U

Είμαι μέσα στο φως που προχωρεί
Tα μάτια μου είναι πλημμυρισμένα από πόθους
Ειν' ωραίος ο κόσμος

Τα μάτια μου δεν κουράζονται να βλέπουνε τα δέντρα
Τα δέντρα τα τόσο γεμάτα από ελπίδα
Τα δέντρα τα τόσο πράσινα

Ένα μονοπάτι ηλιόλουστο τραβάει μέσα απ' τις μουριές
είμαι στο παράθυρο του νοσοκομείου
Δε νιώθω τη μυρωδιά των γιατρικών
Κάπου πρέπει ν' ανθίζουν τα γαρούφαλα
Δε νιώθω τη μυρωδιά των γιατρικών

Το ζήτημα δεν είναι να είσαι αιχμάλωτος
Το να μην παραδίνεσαι. Αυτό είναι.

Ναζίμ Χικμέτ

Τι κι αν με ρίξεις στο κελί https://www.youtube.com/watch?v=P3DpimKGqcc

Τι κι αν με ρίξεις στο κελί που έχει πάντα βράδυ;

Έχω δυο μάτια στην ψυχή που σκίζουν το σκοτάδι.

Τι κι αν μου δέσεις το κορμί και τ’ακριβά μου χέρια;

Έχω ψυχή όπου πετά ως τ’ουρανού τ’αστέρια.

Τι κι αν μ’αφήσεις νηστικό, τι κι αν με βασανίσεις;

Της λευτεριάς το όνειρο ποτέ δε θα μου σβήσεις.

Δεν μπορούν οι αλυσίδες να μου δέσουν τις ελπίδες!

Κώστας Βίρβος

Αερικό https://www.youtube.com/watch?v=mu5fYg2lNBw

(…)

Όσες  κι αν χτίζουν φυλακές

κι αν κλοιός στενεύει

Ο νους μας είναι αληταριό

Που όλο θα δραπετεύει……

(Από το τραγούδι «Αερικό» του

Θανάση Παπακωνσταντίνου)

ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ ΠΟΛΙΟΡΚΗΜΕΝΟΙ/ΑΝΑΛΥΣΗ

ΥΛΙΚΟ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ ΑΠΟ 23-27/3/2020
ΤΑΞΗ Γ'
ΜΑΘΗΜΑ: ΚΕΙΜΕΝΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ 


Ελεύθεροι Πολιορκημένοι
Ιστορικό: Το Μεσολόγγι επαναστάτησε στις 20 Μαΐου του 1821 κατά των Τούρκων και ήταν μία από τις κύριες Ελληνικές δυνάμεις στον απελευθερωτικό αγώνα. Οι κάτοικοι αντιστάθηκαν στις επιθέσεις της Οθωμανικής αυτοκρατορίας (Ομέρ Βρυώνης και Κιουταχής) το 1822 από τις 25 Οκτωβρίου μέχρι 31 Δεκεμβρίου. Η δεύτερη επίθεση ξεκίνησε στις 15 Απριλίου του 1825 από τον Κιουταχή, του οποίου ο στρατός αριθμούσε 30.000 άντρες και αργότερα ενισχύθηκε με άλλους 10.000 οι οποίοι καθοδηγούνταν από τον Ιμπραήμ. Μετά από ένα χρόνο συνεχόμενων επιθέσεων και πείνας, οι κάτοικοι του Μεσολογγίου αποφάσισαν να πραγματοποιήσουν έξοδο από την πόλη, την νύχτα της 10ης Απριλίου του 1826, η οποία ονομάστηκε «Έξοδος του Μεσολογγίου». Εκείνη την περίοδο οι κάτοικοι της πόλης ήταν 10.500 από τους οποίους οι 3.500 ήταν οπλισμένοι. Λίγοι ήταν οι Μεσολογγίτες που επιβίωσαν από τους Τούρκους κατά την Έξοδο. Από τους 3000 που έλαβαν μέρος στην Έξοδο οι 1700 έπεσαν ηρωικά μαχόμενοι, 6000 γυναικόπαιδα πουλήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα. Οι απώλειες για τους Τουρκοαιγυπτίους εισβολείς ανήλθαν στις 5000 άνδρες. Εξαιτίας της ηρωικής στάσης των Μεσολογγιτών, η πόλη δέχθηκε την τιμή να της αποδοθεί ο τίτλος της Ιερής Πόλης, η οποία είναι μοναδική στην Ελλάδα.

Ο τίτλος του ποιήματος:

• Ο τίτλος "ελεύθεροι πολιορκημένοι" εμπεριέχει ένα οξύμωρο σχήμα. 
• Οι μεσολογγίτες είναι ελεύθεροι στην ψυχή καθώς αντιστέκονται στον κατακτητή με κάθε κόστος. 
• Ωστόσο πολιορκούνται τόσο από τους εχθρούς όσο και από τη φύση γύρω τους που τους υπενθυμίζει βασανιστικά τις χαρές της ζωής. 

Θέμα:

• Η πείνα και η εξαθλιωμένη κατάσταση στην οποία έχουν φτάσει οι πολιορκημενοι μεσολογγίτες λίγο πριν την Έξοδο. 

Γλώσσα: Απλή δημοτική / Χρήση ιδιωματικών λέξεων / Πλούσια σε σχήματα λόγου
Ύφος:     Παραστατικό - λυρικό
Στίχος:    Ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος / ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία

Ανάλυση κειμένου:

I
Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει·(υπερβολή - μεταφορά - προσωποποίηση)
                               
λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί, κι η μάνα το ζηλεύει. (παρήχηση του "λ" - ασύνδετο - ομοιοτέλευτο)

 Η μάνα είναι το σύμβολο της ζωής. Εδώ, η μάνα ζηλεύει το πουλί που τρώει γιατί η ίδια δεν μπορεί να ταΐσει τα δικά της παιδιά.
Η εικόνα της μάνας-τροφού που ζηλεύει το πουλί που τρώει δημιουργεί μια αντίθεση. Ο ρόλος της μητέρας καταργείται εξαιτίας της πείνας και της εξαθλίωσης. 

Τα μάτια η πείνα εμαύρισε· στα μάτια η μάνα μνέει·(επανάληψη)
      
Αντίθεση ανάμεσα στο χορτάτο πουλί και στην πεινασμένη μάνα. 
στέκει ο Σουλιώτης ο καλός παράμερα και κλαίει:
Ο Σουλιώτης είναι σύμβολο γενναιότητας. Γι' αυτό εδώ δημιουργείται μια αντίθεση με το γεγονός ότι ο γενναίος Σουλιώτης κλαίει. 

«Έρμο τουφέκι σκοτεινό, τι σ' έχω 'γώ στο χέρι; (μεταφορά - ρητορική ερώτηση)
                                           
Ο Σουλιώτης απευθύνεται σε β' ενικό στο τουφέκι του το οποίο προσωποποιείται. Με τον τρόπο αυτό το κείμενο αποκτά δραματικότητα. 
οπού συ μου 'γινες βαρύ κι ο Αγαρηνός το ξέρει».
Ο Σουλιώτης δεν μπορεί πλέον να σηκώσει το όπλο του εξαιτίας της αδυναμίας στην οποία τον έχει φτάσει η πείνα. Το χειρότερο όμως είναι πως και ο εχθρός γνωρίζει ότι ο έλληνας πολεμιστής δεν είναι πλέον σε θέση να υπερασπιστεί τον εαυτό του. 

II
O Απρίλης με τον Έρωτα χορεύουν και γελούνε, (προσωποποίηση - μεταφορά - σύμφυρση[1])
                                                                 
Πλήρης αντίθεση του κλίματος που δημιουργεί αυτός ο στίχος με τις εικόνες θλίψης και απογοήτευσης που δημιουργήθηκαν στην προηγούμενη στροφή.
Ο Απρίλης συμβολίζει τον ερχομό της άνοιξης και την αναγέννηση της φύσης και του ανθρώπου.
Ο έρωτας συμβολίζει τη χαρά της ζωής.

 
κι όσ' άνθια βγαίνουν και καρποί τόσ' άρματα σε κλειούνε.  (αντίθεση (άνθια-άρματα) - μεταφορά - υπερβολή)
                     
Με τον ερχομό της άνοιξης η φύση γεμίζει άνθη. Ο ποιητής χρησιμοποιεί το γεγονός αυτό για να αναπαραστήσει σε υπερβολή το μέγεθος του εχθρικού στρατεύματος που πολιορκεί το Μεσολόγγι. 
.....................................................................................
Λευκό βουνάκι πρόβατα κινούμενο βελάζει, (υπαλλαγή - μεταφορά - οπτική + ακουστική εικόνα) 
                               
και μες στη θάλασσα βαθιά ξαναπετιέται πάλι, (μεταφορά - επανάληψη - οπτική εικόνα)

π' ολονυχτίς εσύσμιξε με τ' ουρανού τα κάλλη. (μεταφορά - οπτική εικόνα​)
                                     
Ανάλυση εικόνας: ένα κοπάδι πρόβατα κινείται και καθρεφτίζεται η εικόνα του μέσα στο νερό της θάλασσας η οποία το βράδυ γίνεται ένα με τον ουρανό (το βράδυ το χρώμα της θάλασσας και το χρώμα του ουρανού είναι σχεδόν ίδιο ώστε είναι δύσκολο κανείς να ξεχωρίσει που τελειώνει ο ορίζοντας και που ξεκινά ο ουρανός)

Και μες στης λίμνης τα νερά, όπ' έφθασε μ' ασπούδα, (οπτική εικόνα)

έπαιξε με τον ίσκιο της γαλάζια πεταλούδα, (προσωποποίηση - μεταφορά- οπτική εικόνα)

που ευώδιασε τον ύπνο της μέσα στον άγριο κρίνο· (μεταφορά  - οσφρητική +οπτική εικόνα)

Ανάλυση εικόνας: μια πεταλούδα παίζει πάνω στα νερά της λίμνης ενώ μυρίζει το άρωμα του άγριου κρίνου μέσα στο οποίο κοιμήθηκε.

το σκουληκάκι βρίσκεται σ' ώρα γλυκιά κι εκείνο. (μεταφορά )
                                                                             
Μάγεμα η φύσις κι όνειρο στην ομορφιά και χάρη·   (μεταφορά )
                   
η μαύρη πέτρα ολόχρυση και το ξερό χορτάρι. (μεταφορά )

                                     
Ακόμη και τα άψυχα στοιχεία της φύσης βρίσκονται στη μεγαλύτερή τους ομορφιά. 
Οι εικόνες που επιλέγει ο ποιητής αντιπροσωπεύουν όλη τη φύση: τον ουρανό, τη θάλασσα, τα θηλαστικά, τα πτηνά, τα ερπετά, τα φυτά, οι πέτρες.

Με χίλιες βρύσες χύνεται, με χίλιες γλώσσες κρένει: (μεταφορά - επανάληψη - υπερβολή - προσωποποίηση - οπτική εικόνα)

«Όποιος πεθάνει σήμερα χίλιες φορές πεθαίνει». (επανάληψη - υπερβολή)                                      

Ο στίχος αυτός είναι τοποθετημένος σε εισαγωγικά γιατί είναι τα λόγια της ίδιας της φύσης που μιλάει εδώ σε πρώτο πρόσωπο.
Η ομορφιά της φύσης που βρίσκεται στην καλύτερή της εποχή δημιουργεί μια αντίθεση με την άθλια κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι πολιορκημένοι. Η ομορφιά της ζωής γύρω τους κάνει ακόμη πιο τραγικό τον θάνατό τους καθώς τους θυμίζει τις χαρές τις ζωής τις οποίες θα πρέπει να πενθήσουν όντας ακόμη (αλλά για λίγο πια) ζωντανοί. Οι μεσολογγίτες επομένως δεν έχουν να αντιμετωπίσουν μόνο τους τούρκους, αλλά και τη φύση που με την ομορφιά της γίνεται ίσως ο πιο σκληρός εχθρός δημιουργώντας στους πολιορκημένους την παρόρμηση να παραδοθούν. 

Συναισθήματα:

• Η μητέρα νιώθει ζήλια για το πουλί που βρήκε φαγητό. 
• Ο Σουλιώτης νιώθει απελπισία, πικρία, απογοήτευση γιατί βρίσκεται αναγκαστικά σε αδράνεια.
• Εμείς νιώθουμε θλίψη, συγκίνηση. 

Αντιθέσεις:

1. Η μάνα που συμβολίζει τη ζωή και την εξασφάλιση της τροφής για τα παιδιά της, ζηλεύει το πουλί. 
2. Ο Σουλιώτης που συμβολίζει την ανδρεία και τη γενναιότητα, στέκεται αδρανής και δεν μπορεί να πολεμήσει. 
3. Η φύση αποτυπώνει όλη τη χαρά της ζωής, ενώ οι μεσολογγίτες αργοπεθαίνουν. 

• Οι δύο πρώτες αντιθέσεις αποτυπώνουν τα δεινά του πολέμου όπου οι παραδοσιακοί ρόλοι και αξίες χάνουν τη σημασία τους και καταργούνται. 
• Η εικόνα της ανοιξιάτικης φύσης τονίζει την τραγικότητα της κατάστασης των μεσολογγιτών που είναι αντιμέτωποι με τον θάνατο και ξέρουν ότι πολύ γρήγορα θα στερηθούν όλες τις χαρές της ζωής. 

​Εικόνες:

• Μέσα από τις εικόνες ο ποιητής θέλει να αποτυπώσει την ομορφιά της φύσης την εποχή της άνοιξης. 
• Οι εικόνες παρουσιάζονται κλιμακωτά ως εξής:

1. Η εικόνα των προβάτων - είναι μια ευρύτατη εικόνα που περιλαμβάνει απο τη γη, τη θάλασσα και τον ουρανό.
2. Η εικόνα της πεταλούδας - είναι πιο περιορισμένη εικόνα καθώς περιλαμβάνει μόνο την πεταλούδα και τη λίμνη.
3. Η εικόνα του σκουληκιού - είναι ακόμη περισσότερο περιορισμένη καθώς περιέχει μόνο το σκουλήκι. 
4. Η εικόνα της πέτρας και του χορταριού - είναι η πιο περιορισμένη από όλες καθώς της λείπει κάθε στοιχείο ζωής. 

---

[1]  Το σχήμα σύμφυρσης ή σύμφυρση, κατά το οποίο αναμειγνύονται δύο διαφορετικές συντάξεις με τις οποίες είναι δυνατόν να αποδοθεί μια σκέψη ή ένα γεγονός:

Ἀλκιβιάδης μετὰ Μαντιθέου ἀπέδρασαν. [α) Ἀλκιβιάδης μετὰ Μαντιθέου ἀπέδρα. β) Ἀλκιβιάδης καὶ Μαντίθεος ἀπέδρασαν.]
N.E.: Η Μίνα με τη Νίκη παίζουν.

Σε αυτή την κατηγορία των σχημάτων λόγου ανήκει και η υπαλλαγή, κατά την οποία ένας επιθετικός προσδιορισμός που αναφέρεται σε γενική κτητική δεν τίθεται επίσης σε γενική, ως ομοιόπτωτος προσδιορισμός, αλλά στην πτώση του όρου που προσδιορίζει η γενική κτητική:

θάσιον οἴνου σταμνίον [θασίου οἴνου]
N.E.: θερμοί δακρύων σταλαγμοί [θερμών δακρύων]